UNESCO-werelderfgoed Van Nelle Fabriek
ons mailadres | info@vannellewerelderfgoed.nl
Buiten Rotterdam

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

INTERNATIONAAL ROTTERDAMS MODERNISME

 

NL

Het Internationale Modernisme tijdens het interbellum kenmerkte zich door veel internationale contacten over en weer en tussen elke stijlrichting.
Rotterdam, als een van de kraamkamers van dat Modernisme, heeft daarom ook veel sporen buiten Rotterdam achtergelaten, nationaal en internationaal.


Rotterdams Modernisme buiten Rotterdam.


E 

List of examples of Rotterdam Modernism outside of Rotterdam


D

  Hier wird den Einfluss des Rotterdamer Modernismus ausserhalb  Rotterdam beschrieben, z.B. die Gebäuden in Bandung (Indonesien) des fast vergessenen Rotterdamer Architekten Albert Aalbers, im Stile des Neuen Bauens. Oder den Beitrag des Willem Gispen mit seinen  Stahlrohr-Möbeln an die Einrichtung des damaligen Flaggschiff derFranzösischen Flotte, die 'Normandie'. 


 Frankrijk

Kees van Dongen is een vroege representant van de Rotterdamse Modernisten. Na zijn opleiding aan de Academie voor Beeldende Kunsten & technische Wetenschappen vertrok hij naar Parijs.

In 1905 exposeerde hij op de Salon d’Automne, samen met Matisse en anderen. De vrouw omschreef hij als ‘het mooiste landschap’. Hij werkte met heftige, ongemengde kleuren en sterke vereenvoudiging van de vorm, ten behoeve van een krachtige compositie. Met deze kenmerkende stijl wordt Van Dongen beschouwd als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het fauvisme.

Hij zal grote roem vergaren en geëerd worden met het Légion d'Honneur, de hoogste Franse onderscheding.

 


Verenigde Staten

Een van de meest waardevolle schilderijen uit de geschiedenis staat op naam van Rotterdammer Willem de Kooing. Hier rond 1920 zittend in het midden vóór schilder/ontwerper/glaskunstenaar Jaap Gidding in diens atelier. Naast werkgever was Gidding ook diens mentor.

Gidding onderkende al vroeg de talenten van de Kooning en stuurde hem naar Rotterdamse Academie waar hijzelf ook had gestudeerd. In 1926 zal Willem de Kooning als verstekeling naar New York reizen, om in daar uit te groeien tot een van de grootste kunstenaars van de vorige eeuw. 

 


Frankrijk

Door de Franse architect Robert Mallet-Stevens werd de Rotterdamse architect Van Ravesteijn 1925 uitgenodigd een slaapkamer in diens spraakmakende modernistische villa Noailles (ook 'Château Cubiste' genoemd) in te richten.

De inrichting van de villa was een vermenging van De Stijl- en Bauhaus-invloeden. 

 


 

Gouda

Schilder Pieter Den Besten kreeg 1925 opdracht voor wandschilderingen in café Central in Gouda.

Dat deze Rotterdamse kunstenaar relatief onbekend is gebleven, komt omdat tijdens het bombardement van 1940 zijn atelier met veel van zijn werk in vlammen is opgegaan.

Hij (samen met Jaap Gidding als hoofd-decorateur) leverde een belangrijke bijdrage aan de wand- en plafondschilderingen in het fameuze Tuschinski-theater in Amsterdam.

Later zou hij een belangrijke bijdrage leveren aan de visual identity van Van Nelle-producten. 

 

 


Indonesië

Voor zover we nu hebben kunnen vaststellen, stond dit prachtige verkooppunt voor Van Nelle Tabak in Medan/Noord-Sumatra/Republik Indonesia.

De architect van de Van Nelle kiosk uit 1926 is ons helaas niet bekend. De huidige toestand evenzo.

Een van de belangrijkste Van Nelle-producten in het voormalig Oost-Indië was in Rotterdam gekerfde tabak uit de Verenigde Staten (Kentucky, Virgina, West-Virginia, Tennessee en North Carolina).

Dit product was dermate populair, dat het veel nagemaakt werd. Deze shagtabak stond daarom onder de bevolking bekend als 'Tjap Warning'. 'Tjap' is Maleis voor stempel en 'Warning' betrof het opschrift 'waarschuwing: hoedt u voor namaak'.  

 


 

 

 

 

Leiden

Van Nelle-filiaal aan de Aalmarkt in Leiden van Van der Vlugt. Ontworpen in 1926  

 

 

 

 

 

 

 


 

Amsterdam

1925 ontwerpt Van der Vlugt voor de P.C. de Meuleman-stichting een vergader- annex administratiegebouw van de Theosofische beweging in Nederland.

Deze 'tempel' zal 1926 in gebruik worden genomen.

 


 

Frankrijk

Wat de Nieuw Amsterdam was voor Nederland, was het vlaggeschip 'Normandie' voor Frankrijk.

Via zijn showroom in Parijs ontving Gispen 1927 een opdracht om interieustukken te leveren voor dit Franse schip. 

 


 

 

IJsselmonde

Van Ravesteijn ontwierp veel stations en seinhuizen voor de Nederlandse Spoorwegen. Dat maakt hem helaas tot de meest gesloopte architect van Nederland.

Het meest recente voorbeeld daarvan is de bouw van het nieuwe Centraal Station in Rotterdam, waarvoor zijn fraaie na-oorlogse ontwerp moest wijken. Destijds een belangrijk symbool van de Wederopbouw: Rotterdam is weer een stad, er is weer een station!

Van de seinhuizen staat er nog maar een: Maastricht.

Dit ontwerp stamt uit 1927.

 

 

 


Internationaal

Vóórdat  ontwerper Willem Gispen doorbrak met zijn stalen buismeubelen, had hij zich al een goede naam opgebouwd met zijn GISO-lampen, die naast hun geavanceerde vormgeving, ook technisch van hoog niveau zijn. 

Gispen werd 1927 gevraagd om GISO-lampen te installeren in de Weissenhofsiedlung. 


 

Amsterdam

De Poolse landverhuizer, Abraham Tuschinski, bezat een kleermakersatelier, een logement en acht bioscopen. Zijn grootste bioscoop was in Amsterdam: het Tuschinski-theater, dat midden jaren dertig gold als de mooiste bisocoop van Europa. Rotterdammers Willem Kromhout, Jaap Gidding en Pieter den Besten waren als hoofdontwerpers, -kunstschilders en -decorateurs bepalend voor het Art Déco-interieur.

 


 

 

 

 

Indonesië

De Nieuwe Typografie van het door Jac Jongert ontwopen reclamemateriaal draagt wezenlijk bij aan het enorme succes van Van Nelle Shag in Indonesië.

Njang paling baik: heel erg goed! 

 

 

 

 

 


Internationaal

J.J.P. Oud was in dienst van de gemeente Rotterdam, waar hij baanbrekende woonblokken ontwierp als de Scheepvaartstraat en de Kiefhoek. Hij werd 1927 uitgenodigd door leidend architect Mies van der Rohe een woonblok te ontwerpen voor de  Weissen- hofsiedlung, onderdeel van de Werkbund Ausstellung

Voorts werden op deze tentoonstelling in Stuttgart door hem ontworpen stalen buismeubelen getoond.

 


Internationaal

Mart Stam werkte als medewerker-tekenaar mee aan het ontwerp van de Van Nelle-fabriek. Omdat hij zich in de ogen van architect Leen van der Vlugt te veel profileerde als ontwerper van dit internationaal beroemde bouwwerk werd hij ontslagen.

Evenals Oud werd Stam vervolgens uitgenodigd een bijdrage te komen leveren aan de Weissenhofsiedlung. 

 


Internationaal

Naast Willem Gispen (GISO-lampen), JJP Oud (stalen buismeubelen) en Mart Stam (achterpootloze stalen buisstoelen - de zg. 'Freischwinger') werd 1927 ook Sybold van Ravesteijn uitgenodigd, om door hem ontworpen stalen buismeubelen op deze Werkbund tentoonstelling te presenteren.

Op deze, over heel Stuttgart georganiseerde manifestatie, kwamen ruim één miljoen bezoekers af. Het werd een mijlpaal in de geschiedenis van het Modernisme. 

 


Ommen

De Theosofische bijeenkomsten rond Krishnamurti op het landgoed Eerde bij Ommen, oefenen dan grote aantrekkingskracht uit.

Van der Vlugt ontwierp 1928 faciliteiten voor de duizenden Sterkamp-gangers die uit alle delen van de wereld kwamen. 

 


Nederland

Toonaangevend ontwerper, typograaf en fotograaf Piet Zwart doet in zijn tijd als docent aan de  Rotterdamse Academie voor Beeldende Kunsten & Technische Wetenschappen (1919-1933) van zich spreken. De ontwerpen voor boekkaften, foto's van het Gispen-meubilair in Huis Sonneveld of zijn reclame-materiaal illustreren zijn vernieuwende veelzijdigheid.

 

 

       

 

 

 

 

 


 Internationaal

Daarnaast worden Piet Zwart (docent aan de Academie) alsmede Jan Kamman en Paul Schuitema (ooit leerlingen van de Academie) in 1929 uitgenodigd deel te nemen aan de Werkbund-tentoonstelling 'Film & Foto' in Stuttgart. Piet Zwart zal veertien foto's inzenden.

Deze tentoonstelling vormde international een belangrijke impuls voor Het Nieuwe Zien en de Nieuwe Typografie. Bovengenoemde heren zijn in ons land (samen met kortstondig docent Gerard Kiljan) de voortrekkers worden.

Hierna zal de tentoonstelling 1930-1931 te zien zijn in achtereenvolgens Zürich, Berlijn, Danzig, Wenen, Tokio en Osaka.

Andere inzenders zijn wereldberoemde fotografen als Man Ray (VS) en Laszlo Moholy-Nagy (Hongaar, Bauhaus). 

 

 


Schiedam

Evenals firmant Kees van der Leeuw was Van Nelle-directielid Matthijs de Bruijn zo onder de indruk van het resultaat, dat hij 1930 de architect van de dan net gereed gekomen Van Nellefabriek opdracht geeft in Schiedam een woonhuis voor hem en zijn gezin te bouwen.

In tegenstelling tot Huis Van der Leeuw (in Kralingen) wordt Huis de Bruijn ingericht met het klassieke meubilair uit het oude woonhuis van familie de Bruijn. 

 


 

Leerdam & Duitsland

Van Nelle-opdrachtgever Kees van der Leeuw had Bauhaus directeur Walter Gropius een paar glazen van een door ontwerper Andries Copier ontworpen glasservies geschonken. Dit gebeurde rond 1927

Walter Gropius en echtgenote Iise waren zo enthousiast over dit cadeau, dat zij een nabestelling deden bij Glasfabriek Leerdam.

   

 

 


 

Nederland

Bureau Brinkman & Van der Vlugt wordt 1932 benaderd door de PTT  voor het ontwerp van de eerste Nederlandse telefooncel. Het zal een co-productie worden: Gispen ontwerpt de belettering en zal ook de eerste series produceren.

Mei 1932 wordt de eerste telefooncel van het nieuwe type op het Vreeburg in Utrecht geplaatst. De oorspronkelijke aanvraag was voor enkele honderden telefooncellen, maar uiteindelijk zullen gedurende een halve eeuw 7.500 exemplaren het Nederlandse straabeeld mede bepalen.

Bij het Nederlands paviljoen op de wereldtentoonstelling van 1937 in Parijs, was ook een cel geplaatst.

Ze hebben inmiddels museale waarde verkregen: op de binnenplaats van museum Boijmans-Van Beuningen en in de tuin van het Rijksmuseum is een exemplaar te zien.

 


Limburg

Het seinhuis (links) in Maastricht stamt uit 1933 is een van de weinige ontwerpen dat nog bestaat van de vele, die Van Ravesteijn voor de Nederlandse Spoorwegen ontwierp.

In datzelfde jaar ontving hij de opdracht om in Spekholzerheide een station te bouwen (rechts)

Grofweg kan gezegd worden, dat van Ravesteijn voor de NS onder de denkbeeldige lijn Hoek van Holland-Winterswijk de nieuwe verkeersgebouwen van die tijd  voor zijn rekening nam. 

   

   

Internationaal

Na zijn GISO-lampen trekken de meubelontwerpen van Willem Gispen begin jaren dertig nu ook internationaal de aandacht. Naast in Rotterdam en Den Haag opent de firma Gispen ook shworooms in Brussel, Parijs, Londen en Kaapstad. 

 


Nederland

Destijds werkte in Rotterdam nog een ontwerper van geavanceerde stalen buismeubelen: Paul Schuitema. Hij was de drijvende kracht achter D3, een meubelfabriek die maar van 1932-1935 bestaan heeft.

Hoewel een tijdlang wat in vergetelheid geraakt, waren de producten van D3 destijds zeer populair. Gelukkig vind de laatste jaren een bescheiden revival plaats. 

 


Verenigde Staten

Dit experimentele woonhuis van de uit Wenen naar Los Angeles gevluchte architect Richard Neutra, ontwierp hij voor zijn gezin: Het 'VDL Neutra Research House I'

Het Rotterdamse aspect van dit object bestaat uit de financiering. Kees van der Leeuw ondersteunde de vooraanstaande modernistische architect, die voor de nazi's moest wijken, met zijn kapitaal.

Het 'VDL' in de naam is een hommage aan 'Van Der Leeuw'.  

 


 

België

Glaskunsternaar Jaap Gidding voerde 1933 in Antwerpen een oprdracht uit voor het nieuwe zwembad aldaar 

 

 


Nederland

Ten tijde van het werk in Antwerpen zal Gidding ook opdrachten krijgen voor gebrandschilderde ramen elders. Naast in Rotterdam zelf, ook voor de raadhuizen van Zwijndrecht en Papendrecht en het bekende 'Oranje-raam' in de Nieuwe Kerk in Delft.  

       

Papendrecht (1931)

 

Zwijndrecht (?)

 

Nieuwe Kerk Delft (?)


Indonesië

In de tweede helft van de jaren dertig ontwierp de bijna vergeten Rotterdamse architect Albert Aalbers een aantal Modernistische gebouwen in Bandung.

De aan de Rotterdamse Academie opgeleide Aalbers geldt in Indonesië als een vooraanstaand Modernistisch architect.  Hier het door hem ontworpen hoofdkantoor van de DENIS-bank (rechts en rechtsonder) en linksonder Sociëteit Concordia. 

 

   
     

  


 

Utrecht

Naast vele uitiliteitsgebouwen ontwierp Van Ravesteijn 1934 dit woonhuis voor zichzelf en zijn gezin.

Dit in de buurt van het Rietveld-Schröderhuis staande gebouw bestaat nog. 

 

 


Vliegveld Ypenburg

In 1936 een vliegveld voor sportvliegers. Rond de Tweede Wereldoorlog krijgt het een militaire bestemming en heeft deze gehouden. Het vliegveld bestaat niet meer; het  heeft een nieuwe bestemming als VINEX-locatie gekregen.

Dit stationsgebouw van Van der Vlugt is Rijksmonument en heeft na restauratie een nieuwe bestemming gekregen binnen de woonwijk. 

 


 Indonesië

Het 1937 eveneens in Bandung door Aalbers ontworpen Homan Savoy-hotel.

Vóórdat hij naar Indonesië vertrok, had hij in Rotterdam Zaal Odeon ontworpen. In Bandung ontwierp hij 1931-1942 naast utiliteitsgebouwen ook bijna dertig woonhuizen.

 

Zoals twaalf identieke villa's aan de Jalan Pager Gunung (1939), veertien woonhuizen aan Jalan de Haji Hasan (1940) en 1935 drie villa's aan Jalan Juanda 111, 113 en 115 (zie hieronder). In 1997 stonden in elk geval deze villa's er nog, de huidige situatie is ons onbekend. 

       

 

 

 

 

 


Internationaal

Een keur van aan de Rotterdamse Academie opgeleide kunstenaars en ontwerpers werkten mee aan het interieur van het toenmalige vlaggeschip van de Nederlandse vloot, de Nieuw Amsterdam van de Rotterdamse Holland Amerika Lijn..

Onder anderen Jaap Gidding, Willem Gispen, Henk Chabot, Pieter den Besten, John Rädecker, Leendert Bolle leverden hieraan een bijdrage. 

 


Nederland

Gedurende de periode 1948-1960 ontwierp architect Sybold van Ravesteijn exclusief voor oliemaatschappij FINA versrpreid over ons land een aantal benzinestations. Esso (Dudok 112!) en Shell deden hetzelfde met gerenommeerde niet-Rotterdamse architecten.

Hier een aantal (van de 20) van die tankstations, waarvan alle, op Arnhem na, inmiddels helaas weer verdwenen is. Van Ravesteijn trachtte met zijn ontwerpen de snelheid van het moderne verkeer op de (toen) nieuwe Rijkswegen uit te beelden. 

                        Brunsum (1948) 

       

Zwammerdam (1949)

  IJsselstein (1951)  

Drachten (1953)

 

   

 

Den Haag (1954)

  Arnhem (1957)  

Voorburg (1958)

 

       
Sassenheim (1959)   Moergestel (1960)   Enschede (1961) - inmiddels Rijksmonument

 

       

Grave (datering onduidelijk)

 

Tilburg (datering onduidelijk)

 

locatie onbekend -
datering onduidelijk


Nederland

Lid van de 'Groep van Delft, die 1931 onder meer door middel van een pamflet 'Wat wij willen' het traditionele onderwijs van de faculteit Bouwkunde in Delft wilden doorbreken, was een Rotterdamse student.

Joost Boks zal vanaf 1935 een architectenbureau in Rotterdam opzetten. Dit zal o.a. in 1946 het ontwerp leveren voor het Bouwcentrum in Rotterdam. 

Dit gebouw (met het kenmerkende reliëf van Henry Moore aan de buitengevel, is een  symbiose tussen het Nieuwe Bouwen en Delftse School. Zijn hotels uit 1955 zijn echter puur in de stijl van Het Nieuwe Bouwen.  Hotel Brittannia in Vlissingen en links het Delta Hotel in Vlaardingen. Kenmerkend: hij nodigde kunstenaars uitnodigde om gebouwen van een extra dimensie te voorzien. Verwant aan het Bauhaus-idee van een Gesamtkunstwerk.

 


Delft / Nederland / Internationaal

Tot slot hoort bij Rotterdamse Modernisme buiten Rotterdam een ontwikkeling. Namelijk het doorbreken van de wat naar sektarisme neigende Traditionalisten aan de faculteit Bouwkunde van de Technische Hogeschool in Delft, die daar de opleiding domineren. De voordenker van die 'Delftse School' is professor Grandpré Molière.

Deze zal na zijn bekering tot het katholicisme radicale standpunten innemen, zoals 'Ware kunst moet getuigen van God's plan'. De rest is in zijn ogen modieuze ketterij. Middeleeuws Romaans voldoet hieraan. De rest niet (dus ook niet Gotiek of Renessance, laat staan het Nieuwe Bouwen!)

Kees van der Leeuw zal als curator van de faculteit dit toch wat merkwaardige bolwerk slechten, onder meer met de aanstelling van modernistisch architect Jo van den Broek (na het overlijden van Leen van der Vlugt de nieuwe partner in wat dan Burerau Brinkman & van den Broek heet) en stedebouwkundige en CIAM-voorzitter Cornelis van Eesteren.

Beide heren niet geheel verwonderlijk uit het Rotterdamse circuit, waar hij gedurende de oorlogsjaren intensieve contacten binnen OPRO met hen heeft gehad en hen zeer is gaan waarderen.

 

 

^
UA-70918004-1